Het lijkt haast paradoxaal, terwijl we de donkere maanden tegemoet gaan, is het donker verder weg dan ooit. Alleen al door de ruim 3,5 miljoen lantaarnpalen die het donker in ons land van zonsondergang tot zonsopgang weg staan te blazen. Probeer hier als ster maar eens doorheen te prikken. Maar op sommige plekken lukt het, zelfs in Nederland.
Nederland ‘schittert’ in de top van de meest lichtvervuilde landen ter wereld. Niet alleen door de straatlantaarns, ook door onze bevolkingsdichtheid die voor bakken met licht in huizen en kantoren zorgen. Tel daar dan ook nog even de lampen in de kassen en op de sportvelden bij op. Tuurlijk heeft openbare verlichting ons veel gebracht. Veiligheid bijvoorbeeld en heel veel gemak. Maar de prijs die we hier voor betalen wordt steeds duidelijker. Niet alleen zijn we het grootste uitzicht dat de mensheid ooit heeft gekend – de duizelingwekkende kosmos – verloren, het gebrek aan donkerte blijkt ook nog eens heel slecht voor onze gezondheid te zijn. En niet alleen voor ons, ook voor de natuur. Wij staan door onze lichtverslaving altijd ‘aan’, en dieren raken letterlijk van het padje.
Maar langzaam lijkt het tij wat te keren. Mede doordat het beleven van duisternis tegenwoordig een avontuur is waardoor het willen zien van een ongerepte wildernis van sterren steeds vaker op bucket-lijstjes voorkomt. Onder meer dankzij het werk van de International Dark Sky Association (IDA) die zich al sinds haar oprichting in 1988 als een beschermengel van het heelal inzet. Zo helpt IDA organisaties, overheden en individuen over de hele wereld om maatregelen te nemen tegen lichtvervuiling. Gebieden die vrij zijn van lichtvervuiling krijgen vervolgens een certificering als Dark Sky Park, Dark Sky Reserve of Dark Sky Community. Inmiddels zijn dat er meer dan 130 wereldwijd.
Sterrenhemels in Nederland
Gezien de lichtvervuiling in ons land had niemand gedacht dat er ooit een Dark Sky Park in Nederland mogelijk zou zijn. Tot 2015, toen de Boschplaat op Terschelling – of all places – officieel als Dark Sky Park werd uitgeroepen. Het eerste van Nederland! Later, in 2016, werd Nationaal Park Lauwersmeer aan deze duistere lijst toegevoegd. En ook de Weerribben-Wieden in Overijssel en Drenthe is inmiddels betrokken bij initiatieven om lichtvervuiling te verminderen. In dit Nationale Park kun je de nachtelijke hemel bewonderen boven de moerassen en de vele meren van het gebied. Sindsdien kan Nederland zich meten met de donkerste plekken op aarde zoals Death Valley in Amerika, het NamibRand Nature Reserve in Namibië, de Gobiwoestijn in Mongolië en Antarctica. Maar ook dichter bij huis, in Europa tellen we een indrukwekkend aantal: 21 Dark Sky Parks, 14 Dark Sky Reserves en 9 Dark Sky Communities. Op darksky.org vind je een actueel overzicht.
In de Salt Shop
Nationale Parken
Ontdek 60 adembenemende nationale parken in Europa. Betreed een wereld met kustdorpen op een heuveltop, bevroren arctische landschappen en uitgestrekte bergketens. Deze prachtige kennismaking met Europa’s nationale parken bevat geweldige foto’s, originele illustraties, mooie routes, leuke bezienswaardigheden, praktische informatie en tips.
Waaraan herken je een heldere sterrenhemel?
- Talrijke sterren zijn op een heldere nacht verspreid over de hele hemel zichtbaar.
- Zichtbare sterrenbeelden vormen patronen aan de hemel die op een heldere nacht duidelijk zichtbaar zijn. Voorbeelden van bekende sterrenbeelden zijn de Grote Beer, Orion en de Zuidelijke Kruis.
- De Melkweg, ons sterrenstelsel, is op een heldere nacht als een zacht gloeiende band te zien die zich over de hemel uitstrekt.
- Andere astronomische objecten zoals planeten, manen, nevels en sterrenstelsels. Met een telescoop of verrekijker kun je deze objecten beter waarnemen.
- Vallende sterren (meteoren) zijn korte, heldere strepen die snel over de hemel bewegen. Ze ontstaan wanneer kleine deeltjes in de atmosfeer van de aarde verbranden.
- Afwezigheid van lichtvervuiling betekent dat er weinig of geen storende kunstmatige lichtbronnen in de omgeving zijn.
- Schone en droge lucht De kwaliteit van de atmosfeer speelt ook een rol. Op een heldere nacht is de lucht meestal schoon en droog, wat voor scherpere en helderdere sterren zorgt.
- Stilte en rust Een heldere sterrenhemel gaat vaak gepaard met een gevoel van stilte en rust. Ver weg van de stadslichten kun je de natuurlijke geluiden van de nacht beter horen.
Sterrenkunde in Nederland
Sterrenkijken is leuk, ook in Nederland, zelfs als we ze op een hand kunnen tellen. Benieuwd naar wat je nu echt allemaal kunt zien? Ga dan eens naar een van de vele sterrenwachten (35) van ons land die regelmatig sterrenkijkavonden, lezingen of andere evenementen organiseren.
Of ga eens naar een museum of planetarium waar we er ook een indrukwekkend aantal van hebben, zoals Artis Planetarium (Amsterdam), Nationaal Ruimtevaart Museum (Lelystad), NEMO Science Museum (Amsterdam), Museon/ Omniversum (Den Haag), Rijksmuseum Boerhaave (Leiden), Sonnenborgh (Utrecht), Space Expo (Noordwijk) of het Eise Eisenga Planetarium in Franeker waar het oudste nog werkende planetarium ter wereld staat, en dat onlangs aan de UNESCO Werelderfgoedlijst is toegevoegd. Voor een compleet overzicht ga je naar astronomie.nl
Sterrenkijken voor beginners
Wat is dat voor een heldere ster aan de hemel? Of is het een planeet? En welke sterrenbeelden zijn deze maand zichtbaar? Wie zich verloren voelt in de kosmos, download een sterrenkijk-app op zijn telefoon, richt deze op de hemel en start met ontdekken. De keuze is reuze. Veel genoemde apps zijn (Google) Sky Map, Star Tracker, Stellarium, Star Chart, SkyView (Lite) en Sky Tonight. Weet je niet hoe je moet kijken? Amateurastronoom Roel van der Heijden deelt op zijn website niet alleen een bak vol tips voor beginners maar ook zijn passie voor de ruimte. Bovendien organiseert hij regelmatig openbare sterrenkijkavonden waar je naartoe kunt komen, en (op verzoek) huiskamershows.
Info Huiskamerplanetarium.nl
Sterrendorp Dwingeloo
Dwingeloo in Drenthe is volgens kenners een van de donkerste plekken van Nederland. Een plek waar je zowel overdag als in de nacht van de sterrenhemel kunt genieten. Bezoek de radiotelescopen en bewandel het Melkwegpad of een van de wandelroutes die langs de radiotelescopen van Dwingeloo (de oudste draaibare ter wereld), Westerbork (14 op een rij) en Exloo (de grootste ter wereld) voeren.
Info camras.nl en staatsbosbeheer.nl
